پیشدرآمد
خاستگاه ساخت یک مستند درباره زندگی کوتاه اما پرماجرای ریحانه جباری (از تولد در آبان ۱۳۶۶ تا اعدام در آبان ۱۳۹۳) چه میتواند باشد؟ به پرسش گرفته شدن مجازات اعدام به مدد رسانهای پربیننده چون سینما؟ ریشهیابیِ عللی که شهروندی ساده مثل ریحانه را تا حد فیگوری نمادین برمیکشد؟ دادخواهیِ نمادین یک ملت در سطحی وسیع؟ ترسیم رنج خانواده و مادری که معمولاً در دل کشوقوسهای دادگاه و اخبار و سوگیریهای موسمی، گاه از یاد میرود؟ تأیید ادعای ریحانه مبنی بر اینکه برای دفاع شخصی و پیشگیری از تجاوزِ مرد، دست به چاقوی روی میز برده و او را ناکار کرده است؟
مستند هفت زمستان در تهران تمامی این پیشفرضها را در کنار هم مینشاند و مسیر حقوقی یک پرونده را به رنجی حقیقی پیوند میدهد؛ چنانچون خود پدیدار واقعی و مختصات آن. پیشنهاد نگارنده برای تمرکز بر فیلم، در نقطهای مماس با تأثیر عاطفیِ مهیبی میایستد که ملازم داستانش بوده؛ محوریت معنادار شخصیت خانم شعله پاکروان، فعال حقوق مدنی که از پسِ از دست دادن دختر جوانش، نهتنها از پای ننشست، که مصرتر از پیش، خطرات را به جان خرید و با پیگیری و ممارست، تعدادی از مردان و زنان هموطنش را از مجازات اعدام نجات داد. در این زمینه استناد ما، هم به متنی است که روی تصویر پایانی فیلم میآید و هم به اظهارات بالغانه و متعدد خود پرسوناژ در فیلم خانم نیدرزول، ازجمله نطق برانگیزانندهاش در جمعی کمشمار اما همراه در پارکی در تهران: «... ما میخوایم بگیم انقدر تن ما مادرها رو نلرزونین...» (نقل به مضمون)
او پس از اعدام دختر بزرگش ریحانه، به جرم قتل مرتضی سربندی، مدتی در ایران میماند و سپس جلای وطن میکند. با توجه به مهاجرت دختر کوچکش، شهرزاد، در سال ۲۰۰۷، در غربت از دختر وسطیاش، شراره، دور میماند، اما باز ترس به دل راه نمیدهد و دست از کنشگری مدنی برنمیدارد. (تکاپویی که تا خیزش «زن، زندگی، آزادی» هم ادامه یافته است.) در سال ۲۰۲۱ شراره هم به آنها ملحق میشود. پدر خانواده بهناچار در ایران میماند، چون با محدودیتهایی که برایش وضع شده، گذرنامهای به او تعلق نمیگیرد. همسر پیشرو شعله هم که از ابتدا اصرار داشت اگر صاحب دختر شد، به او حقوقی برابر با پسران بدهد، از زندگی شعله بیرون میرود، و شعله از هر نظر تنهاتر میشود.
سویه بیرونی ماجرا
آنچه در نگاه اول موضع پاکروان را غریب مینماید، این است که در طول حکایتِ پردردی که میگوید، روی به مظلومنمایی و تضرع نمیآورد. گذشته را با اقتدار و آرامش احضار میکند. آنچه از جلال سربندی، پسر مقتول پرونده، میگوید، جز با یادکردِ کرامت انسانی او و حرمت حوزه خصوصیاش نیست. این در حالی است که اگر لحنش کینهتوزانه میبود، باز هم نمیتوانست برای بیننده جای تعجب داشته باشد. اما شعله در همهحال منش یک «فعال مدنی» را دارد. به جایگاه خاص مقتول در حاکمیت اشاره میکند، اما از چراییِ نزدیکیِ ناگهانی دخترش به او میگذرد (یا فیلمساز روی آن مکثی ندارد) و دوستتر دارد ماوقع را از منظری فراتر از «مطالعه موردی» ببیند؛ چرا اعدام؟
در فرازهایی از فیلم که دارد به تلخترین روزهایی که از سر گذرانده، میپردازد، باز دایره لغات تحسینبرانگیز و احاطهاش به موضوع، در خاطر میماند. این تسلط را بر خود دارد که سیر پرونده را با جزئیات تشریح کند. اینکه امید اطرافیان به عفو ریحانه از سوی جلال در مقام فرزند ارشد، هر بار چگونه ناامید میشده است. مثلاً به یاد بیاورید که چطور میگوید: «بازپرسه گفت جلد چاقو رو هم پیدا کردیم. اینو صورتجلسه کُن! بعد من فکر کردم چطور ممکنه ما خودمون کلی اون اتاقو مرتب کردیم و این جلد چاقو بیرون نیفتاده باشه؟!» یا وقتی از هول حضور بازرسی به نام شاملو میگوید، بیشتر از آنکه به دنبال جلب ترحم شنونده باشد، دارد صمیمانه از آنچه بر سرش رفته، حرف میزند. باز شایان ذکر است که اگر اختیار از کف میداد، باز هم غیرطبیعی نبود.
شاید بشود نتیجه گرفت که اصلاً همین استقامت و ویژگیهای منحصربهفرد اوست که فیلمساز را در طرح دلمشغولی فراگیرتری یاری میرساند؛ به چالش کشیدن مجازات قصاص. اینکه شعله با وجود بالیدن به فرزندش، بارها منطق را هم چاشنی کارش کرده است. مثلاً در جایی از فیلم توضیح میدهد که در مراحل پایانی رسیدگی به پرونده، از ریحان خواسته برای حفظ جانش، هرچه را از او خواسته شده، در اقاریرش بنویسد. در ادامه، با تفاخری طبیعی و انسانی، دخترش را آزاده و بینیاز از چنگ زدن به فریب برای جستن از مهلکه ارزیابی میکند. اما حتی در این لحظات هم نشانی از دستپایین گرفتن خود در مقام یک زن بیدفاع بروز نمیدهد. ریحانه را در مقام شهروندی که با دستدرازی روبهرو شده، بیگناه میداند، نه با تعریف آشنا از مفهوم غیرت. در همین راستا، از انتساب صفات خواردارندهای مثل قربانی یا جنس دوم به دخترش تن میزند. او را در مقام یکی از مشهورترین کشتگانِ اعدامی در 45 سال اخیر به رسمیت میشناسد، اما در اشاره به محنت همتایان خودش، خیل مادران داغدار، هم هیچ کم نمیگذارد. بدون شعار و ادا و بهواقع برای تکتک آن «قربانیان» دل میسوزاند. شهامت او جایی هویدا میشود که گرچه دخترش هنوز زنده است و همسرش هم با رویکردی که در پیش گرفته، مخالفت دارد، باز ابتکار عمل را به دست میگیرد و به همراهانش هشدار میدهد: «ممکنه بیان و منو ببرن. نترسین. من خیلی شجاعم و نمیترسم...»
سویه درونی مرگ فرزند
فیلمساز سهمی هم برای غم عمیق و چارهناپذیر یک مادر کنار گذاشته است. در فرازی از فیلم، مسیح علینژاد به جلال زنگ میزند تا نظرش را درباره کلیت پرونده جویا شود. پاسخ جلال مبنی بر اینکه تعداد زیادی قاضی بر تناقضات گفتار ریحانه شهادت دادهاند، مؤید چالش ذهنی مادر هم هست. متأسفانه کارگردان در پی پاسخی برای این پرسش نیست. اما چطور است که شعله، حتی سالها پس از اعدام ریحانه هم، جلال را شایسته دوستی و مهر عمیقش میداند؟ پاسخ را باید در جای دیگری جست؛ مادرانگی. ناگفته نماند که نیدرزول از کنار توهینهایی که در فضای مجازی به خانواده مرتضی سربندی شده، میگذرد. این بیشک از کمداشتهای فیلمسازی مستند درباره سوژهای است که با آن مماس نبودهایم. هرچه باشد، کارگردان زیر پوسته جامعه ایران در این نزدیک به نیم قرن نزیسته. درنتیجه خاستگاه نفرت عمیق و عمومی مردم به پسِ پشت پدیدار را نه میشناسد و نه تحلیلی دربارهاش دارد.
این خرده را بدون هیچ سوگیری میگیرم، اما هیچ بد نبود که نیدرزول زمان بیشتری را صرف پرداخت رنج خانواده سربندی هم میکرد؛ دستکم در روز اعدام. این خارخار تا پایان اثر ذهن کنجکاو را به خود میخواند. این درست که متن دقیق و کوتاه پایانی بر زمینه آن نمای درخور تأویل و آسمان ناآرام، متممی است بر کوششهای شعله در مسیری انسانی و پیشفرضهای داستان را به سرانجام میرساند، اما جای خالی پژوهش در پارههایی از فیلم را که نمیتواند پر کند. آخر رنج عمیق شعله در لحظات سنگینی که به رسیدن خبر اعدام دلبندش میانجامد، در فریادش متجلی است: «مرتضی سربندی! اون دنیا میبینمت! هم منو بدبخت کردی، هم بچههای خودت رو!» او بهراستی حتی در چنین موقعیتی هم از ذخیره مادرانگی خرج نمیکند تا جلال را معلول و بیتقصیر ببیند؟ به نظر میآید پاسخ مثبت باشد. پس حق داریم متوقع باشیم سهمی هم برای طرف مقابل در نظر گرفته شود.
کارگردانی متمرکز بر رنج مادر
از طرف دیگر، با چند مصاحبهشونده هم طرفیم؛ پروانه حاجیلو (زندانی سیاسی)، محمد مصطفایی (وکیل متهوری که از جلوی دوربین رفتن و نقد قوانین جزایی مملکت ابایی ندارد)، سمیرا مکرمی (زندانی نوجوانی که ترومای تجاوز را در نوجوانی از سر گذرانده و ریحانه را در زندان حامی خود مییابد)، که همگی نمایندگانیاند از حلقه محاصرهای که دائماً بر زن بینوا تنگتر میشود. گستره اعتراضات و برگزاری چند تظاهرات برای توجه دادن به پرونده ریحانه، در فرانسه، انگلیس، سوئد، آلمان و استرالیا هم مهر تأییدی است بر این ادعا. گویی شعله از هر جا سر درمیآورد، نشانگانی بر بیگناهی دخترش در کارند؛ حقوق قضایی، حسن رفتار ریحان با همبندیهایش و تبار اعتراضات مردمی که سیستم را هدف گرفتهاند، نه شخص مرتضی سربندی را.
خصیصه فوق را اجرای بصری نیدرزول هم بارها تقویت میکند؛ عنوان فیلم که در تیتراژ ابتدایی با حروفی قرمز وسط یک مستطیل نقش میبندد و بناست اطلاعاتی سری را نمایندگی کند، ماکتسازی از زندان که هم بخشی از فرایند بازسازی واقعیت است و هم در میان تزاحم طبیعی فضای زندان، صدای خود ریحانه را پیشفرض همراهی با او در فیلم میگیرد، مکتوم ماندن هویت مقتول و بغض نهفته در صدای زر امیرابراهیمی که نامههای مانده از ریحانه را در طول فیلم میخواند و تأکید بر اشک ریختن پدر در پایانبندی که از پیوستن به اعضای خانوادهاش در غربت بازمانده و با یادکرد روز تشخیص هویت میگوید: «ریحانه خیلی خوشگل شده بود و خیلی آروم خوابیده بود...» (چیزی که به شهادت پاکروان او را پس از دیدن نسخه نهایی فیلم که مدام به تعویقش میانداخت، به یاد آن روزها انداخت و از خود بیخود کرد.)
رویهمرفته فیلم در دام قدیسسازی از شعله نیفتاده، چون در آن صورت منطق سببیِ حضور فاعلانه یک مادر در دل چنین تراژدی مخوفی زیر سؤال میرفت. چنانکه موضع مترقی خود خانواده هم هست، فعالیت مدنی این زن، از مباحثی که پیشتر در نسبت با این ماجرا به میان آمدهاند (ناموس و حفظ شرافت و مقابلهبهمثل در رویارویی با فرد متجاوز)، راه کج میکند به مفهومی بهشدت عمیقتر؛ حرمت حوزه خصوصی، و بهویژه این رهیافت؛ اصلاً چرا اعدام؟! لابد شنیدهاید که در حکمت عوام بسیار به این بیت استناد شده: «هر که در این بزم مقربتر است/ جام بلا بیشترش میدهند» خانم شعله پاکروان مثال نقضی است که پیکربندی ماجرا را چنین صفر و یکی نمیبیند. برای فراروی از آنچه خویشکاریِ خود میداند، خانواده و میهنش را هم به میان میگذارد و تا تهِ خط و تبعید هم میرود. رنج مادرانه را برای فضای خصوصی میگذارد و همانطور که از نوشتههایش در فضای مجازی هم هویداست، احقاق حق را در دستور کار خود قرار میدهد.
تکمله
اشتفی نیدرزول، تنها عضو فرنگیِ کانونِ ایفما، با استفاده گسترده از آرشیوهای خصوصی، هم فیلمش را از الگوی تثبیتشده در بسیاری از مستندها یعنی «کلههای سخنگو» فراتر برده، و هم با وجود ناآشنایی با زبان شخصیتهایش، به تأثیر احساسی عمیقی رسیده است. اینها برای نخستین رویاروییاش با فرهنگ ایرانی، مبارک مینماید. حضور این سینماگر دغدغهمند را در جمعمان گرامی میداریم و هویتبندی مستقلش را ارج میگزاریم.